Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), bireyin odaklanma, dürtü kontrolü ve hareketlilik seviyesini etkileyen nörogelişimsel bir bozukluktur. Hiperaktivite, aşırı hareketlilik ve dürtüsellikle kendini gösterirken, dikkat eksikliği, sürdürülebilir konsantrasyon güçlüğüne yol açar. ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) olarak da bilinen bu durum, çocuklarda olduğu kadar yetişkinlerde de görülebilir. Bu yazıda, DEHB’nin nedenleri, belirtileri, türleri ve tedavi yöntemlerini bilimsel araştırmalarla destekleyerek açıklayacağız.
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu
Ankara Çankaya bölgesinde Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu üzerine eğitimi almış uzmanlardan bilgi ve randevu alabilirsiniz.
Ekin Kirilen Çer
Uzman Psikolog
Zeynep Gültekin Çakıcı
Uzman Psikolog
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) Nedir?
DEHB, bireyin dikkatini toplamakta zorlanması, aşırı hareketlilik ve dürtüsel davranışlar sergilemesiyle karakterize edilen bir bozukluktur.
- Çocuklukta başlar, yetişkinliğe kadar devam edebilir.
- Beyin işlevlerinde farklılıklar (frontal lob ve dopamin sistemi) ile ilişkilidir.
- DSM-5 tanı kriterlerine göre sınıflandırılır.
Araştırmalara Göre: DEHB, çocukların %5-7’sini, yetişkinlerin ise %2.5-4.4’ünü etkiler (Polanczyk et al., 2015).
DEHB Neden Olur?
DEHB’nin kesin nedeni bilinmemekle birlikte, genetik, çevresel ve nörobiyolojik faktörler rol oynamaktadır.
Genetik Yatkınlık:
- DEHB’li bireylerin %75’inde aile öyküsü vardır (Faraone et al., 2019).
- Dopamin ve norepinefrin genlerindeki varyasyonlar etkilidir.
Beyin Yapısı ve İşlevi:
- Frontal lob hacim azalması (Shaw et al., 2012).
- Dopamin taşıyıcı geni (DAT1) anormallikleri.
DEHB Belirtileri Nelerdir?
Dikkat Eksikliği Belirtileri
- Detayları gözden kaçırma
- Uzun süre odaklanamama
- Sık sık eşya kaybetme
- Günlük işleri unutma
Hiperaktivite ve Dürtüsellik Belirtileri
- Otururken bile kıpır kıpır olma
- Bekleyememe, sabırsızlık
- Başkalarının sözünü kesme
Yetişkinlerde DEHB Belirtileri:
- Kronik erteleme
- Organize olamama
- Rutin işlerdeki unutkanlık
- Sıralı iş yapamama
- Bir işle uğraşırken yaşanılan zihin karışıklığı
DEHB Türleri Nelerdir?
DSM-5’e göre 3 alt tip vardır:
1. Dikkat Eksikliği Baskın Tip: Hiperaktivite yoktur, odaklanma sorunu ön plandadır.
2. Hiperaktivite-Dürtüsellik Baskın Tip: Aşırı hareketlilik ve dürtüsellik vardır.
3. Birleşik Tip: Hem dikkat eksikliği hem hiperaktivite bir aradadır (en yaygın tip).
DEHB Kimlerde Görülür?
Çocuklarda yetişkinlere oranla daha fazla görülür. Yetişkin bireylerde DEHB hayatın içindeki aktiviteler ile gölgelenebilir. Bu yüzden daha farklı semptomlar dikkate alınarak incelenir, çocuklardaki DEHB kadar göze çarpan özellikler taşımayabilir.
DEHB Nasıl Tedavi Edilir?
- İlaç Tedavisi
- İlaçlar, semptomları %70-80 azaltır (MTA Cooperative Group, 1999).
- Bireysel Danışmanlık Yöntemleri
- Bilişsel Davranışçı Terapi (CBT)
- Davranışçı Terapi
- Yaşam Tarzı Değişiklikleri
- Düzenli egzersiz
- Uyku düzeni
- Rutin işleri yazmak için bir planlayıcı defter tutumu
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
DEHB testi var mı?
Evet, klinik değerlendirme ve ölçekler kullanılır.
DEHB tanısı konulan birine nasıl davranılmalıdır?
Sabırlı olun, yapılandırılmış bir rutin oluşturun.
DEHB normal yaşamı etkiler mi?
Evet, akademik, sosyal ve iş hayatında zorluklara yol açabilir.
Dikkat eksikliği kişide nasıl değişimlere neden olur?
Unutkanlık, erteleme ve organize olamama görülür.
Hiperaktivite kaç yaşında belli olur?
Genellikle 3-6 yaş arasında fark edilir.
Hiperaktiviteyi ne tetikler?
Genetik yatkınlık, çevresel faktörler ve stres.
Hiperaktif olan insan nasıl olur?
Yerinde duramaz, sık sık konuşur, dürtüsel davranır.
Hiperaktivite psikolojik midir?
Hayır, nörobiyolojik bir temeli vardır.
Hiperaktivite ilaçsız tedavi edilir mi?
Evet, bireysel danışmanlık ve yaşam tarzı değişiklikleriyle yönetilebilir.
DEHB, yaşam kalitesini etkileyen ancak doğru müdehalelerle yönetilebilen bir bozukluktur. Erken farkediş ve multidisipliner yaklaşım, bireyin potansiyelini ortaya çıkarmada kritik rol oynar. Eğer siz veya çocuğunuzda DEHB belirtileri varsa, bir uzmana başvurun.
Kaynakça:
- Polanczyk, G. et al. (2015). ADHD Prevalence Across the Lifespan.
- Faraone, S. V. (2019). Genetics of ADHD.
- Shaw, P. (2012). Neuroimaging of ADHD.
- MTA Cooperative Group. (1999). ADHD Treatment Outcomes.